Rozwój Obszarów Wiejskich

Rozwój Obszarów Wiejskich

Rolnictwo województwa małopolskiego - 2013

 

Powierzchnia i ludność województwa:

Małopolska jest jednym z mniejszych województw w kraju i zajmuje powierzchnię 15 183 km2 co stanowi 4,9% powierzchni Polski. Obszar województwa zamieszkuje 3,35 mln mieszkańców (8,7% ludności Polski). Pod względem gęstości zaludnienie plasujemy się na drugim miejscu w kraju (221 osób na km2). Administracyjnie Małopolska podzielona jest na 22 powiaty (w tym 3 miasta na prawach powiatu: Kraków, Tarnów i Nowy Sącz) oraz 182 gminy.  Ponad połowa ludności zamieszkuje obszary wiejskie (51%). Natomiast aglomeracje miejskie Krakowa, Tarnowa i Nowego Sącza skupiają łącznie 955 tys. osób czyli ponad 28% mieszkańców województwa.


Warunki dla rozwoju rolnictwa:

Województwo małopolskie charakteryzuje się zróżnicowanym ukształtowaniem terenu i warunkami klimatycznymi. W części północnej województwa (powiat miechowski, proszowicki i częściowo krakowski) gleby są zdecydowanie lepsze a klimat sprzyja produkcji rolnej, przez co właśnie tam dominują gospodarstwa większe i nastawione na produkcję żywności na rynek. Część środkowa województwa (między innymi powiaty bocheński, wielicki, część krakowskiego i tarnowskiego) znajduje się pod mocnym wpływem dużych aglomeracji miejskich Krakowa i Tarnowa, a ludność zamieszkująca te obszary z reguły właśnie tam poszukuje zatrudnienia, w rolnictwie widząc jedynie dodatkowe źródło dochodu. Bardziej górzysta część południowa województwa obejmuje tereny cenne pod względem przyrodniczym, ale o niekorzystnych warunkach do produkcji rolnej między innymi ze względu na ostrzejszy klimat i niesprzyjające ukształtowanie terenu. Gospodarstwa z tego rejonu są małe, grunty rozdrobnione, a ludność poszukuje zatrudnienia z reguły poza rolnictwem. Dominuje tradycyjny model gospodarowania co często bywa wykorzystywane jako atut przy poszukiwaniu odpowiedniej niszy rynkowej (agroturystyka, produkcja ekologiczna i regionalna).


Użytkowanie gruntów:

Z całego obszaru województwa ogólna powierzchnia gruntów utrzymywanych w dobrej kulturze rolnej wynosi 5597 km2. Z tego obszaru 51,4% stanowią obszary pod zasiewami, 41,1% łąki i pastwiska trwałe, a ponad 2,4% sady. W północnej części województwa przeważają grunty orne natomiast w części południowej trwałe użytki zielone (przy utrzymującej się tendencji do wzrostu ich powierzchni). Krajobraz rolniczy małopolski ma nadal charakter bardzo zróżnicowany i mozaikowaty. Na obszarze tym działa  152,2 tys. gospodarstw rolnych, w ogromnej większości są to gospodarstwa indywidualne. Obejmują z reguły niewielki obszar: 83,0% z nich ma powierzchnie do 5 ha, a zaledwie 3,1% przekracza areał 15 ha. Średnia powierzchnia uprawiana w gospodarstwie osiąga 3,8 ha.


Produkcja roślinna:

Struktura zasiewów na przestrzeni ostatnich lat zmieniła się w znaczący sposób. Na zmiany te wpłynął rozwój rynku biopaliw oraz modernizacja technologii żywienia zwierząt gospodarskich. Ogólna powierzchnia zasiewów w województwie małopolskim od roku 2002 zmniejszyła się o 21,6%. Obserwujemy zmniejszenie powierzchni upraw ziemniaków o 43,3%, choć były drugą po zbożach pod względem wielkości powierzchni uprawą w województwie małopolskim. Zmniejszyła się również uprawa roślin pastewnych o 23,4% oraz zbóż ogółem o 19,1%. Zwiększyła się natomiast powierzchnia upraw roślin przemysłowych głównie rzepaku i rzepiku o 71,3%, strączkowych jadalnych o 14,8%. Zmniejszenie ogólnej powierzchni pod zasiewami wynika przede wszystkim z mniejszej liczby gospodarstw rolnych zajmujących się produkcją roślinną. Z ogólnej powierzchni upraw rolniczych 69,1% stanowią zboża, 11,9% ziemniaki, 2,9% rośliny przemysłowe, 0,7% rośliny strączkowe, 5,2% warzywa oraz 10,2% pozostałe. Zbiory i plony w województwie małopolskim podlegają znacznym wahaniom i są uzależnione od warunków atmosferycznych. Na przestrzeni ostatnich lat przeciętne plony zbóż kształtowały się  na poziomie 29,9 q/ha, ziemniaków 146 q/ha, a rzepaku i rzepiku 20,7 q/ha.

 

Produkcja zwierzęca:

W ostatnich latach w Małopolsce spadła populacja wszystkich podstawowych gatunków zwierząt gospodarskich. Zmniejszyła się ilość trzody chlewnej o 33,7%, bydła o 29,8%, w tym krów o 37,9%, owiec o 16,7%, koni o 36,1%, kóz o 28,3% oraz drobiu kurzego o 35,5%. Spadki pogłowia bydła odnotowano przede wszystkim w gospodarstwach najmniejszych, w których rolnicy całkowicie zrezygnowali z chowu zwierząt. Tylko 37,7% gospodarstw rolnych z produkcją zwierzęcą posiada 1 sztukę bydła, 24,6% posiada 2 sztuki, natomiast  jedynie 5,6% takich gospodarstw posiada 10 lub więcej sztuk bydła. Intensywność produkcji zwierzęcej w ujęciu przestrzennym jest znacznie zróżnicowana. Największe pogłowie bydła notuje się na południu w powiecie nowotarskim (31,6 tys. sztuk), w nowosądeckim (25,6 tys. sztuk) oraz w limanowskim (20,2 tys. sztuk) natomiast najniższe odnotowano w powiecie chrzanowskim: zaledwie (0,36 tys. sztuk). Największa intensywność chowu trzody chlewnej występuje w powiecie miechowskim (58,3 tys. sztuk), a także w powiatach proszowickim (44,3 tys. sztuk) i dąbrowskim (41,5 tys. sztuk). W województwie małopolskim na 100 ha użytków rolnych przypadało około 30 sztuk bydła, 54 sztuk trzody chlewnej i 11 sztuk owiec. Przeciętny udój mleka od jednej krowy rocznie wynosił około 3,8 tys. litrów.

 

Wyposażenie techniczne gospodarstw:

W gospodarstwach rolnych województwa małopolskiego istotnie rośnie liczba wykorzystywanych maszyn rolniczych, tj. kombajnów zbożowych, ziemniaczanych, buraczanych, silosokombajnów oraz opryskiwaczy polowych i sadowniczych. Ponad 43%, czyli 96,8 tys. gospodarstw prowadzących działalność rolniczą posiadało ciągniki (łącznie 117 tys. sztuk). Średnio w województwie na 100 gospodarstw indywidualnych prowadzących działalność rolniczą przypadały 41,4 ciągniki oraz około 3 kombajny. Natomiast powierzchnia użytków rolnych przypadająca na jeden ciągnik w gospodarstwach indywidualnych o wielkości od 1 do 2 ha wyniosła 3,76 ha, a dla gospodarstw od 15 do 20 już 8,64 ha. Można więc podejrzewać, że w małych gospodarstwach sprzęt nie jest w pełni wykorzystany. Ponadto 11,3% z ogólnej liczby gospodarstw indywidualnych prowadzących działalność rolniczą, wyposażonych było w agregaty uprawowe, ilość tych urządzeń wzrosła czternastokrotnie w przeciągu ostatnich lat. Dzięki dotacjom unijnym rolnicy zmodernizowali wyposażenie w swoich gospodarstwach jak i technologię produkcji.


Sytuacja społeczna i ekonomiczna:

Województwo małopolskie charakteryzuje istotny nadmiar siły roboczej na obszarach wiejskich. Spośród 560,4 tys. osób pracujących w gospodarstwach indywidualnych ogromną większość (99,6%) stanowiła rodzinna siła robocza. Użytkownikami gospodarstw indywidualnych są głównie osoby powyżej 45 roku życia (prawie 2/3 gospodarstw). Osoby do 25 roku życia stanowiły niewiele ponad 1% użytkowników. Głównymi źródłami dochodu gospodarstw indywidualnych były praca najemna (37,0%) oraz  emerytury i renty (26,3%), a jedynie w przypadku 13,1% gospodarstw była to działalność rolnicza.

 

Fundusze unijne:

Od 2004 roku polscy rolnicy korzystają z dopłat bezpośrednich do gospodarstw rolnych. W województwie małopolskim w systemie tym uczestniczy obecnie około 120  tys. rolników. Uzupełnienie stanowi wsparcie dla gospodarstw  położonych na obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania (są to między innymi tereny górskie, na gorszej jakości glebach, czy w trudniejszych warunkach klimatycznych). Z dopłat tych w Małopolsce korzysta ponad 50 tys. rolników, a  dotyczy to zwłaszcza południowej części województwa.

Ponadto gospodarstwa mogą pozyskiwać środki na działania inwestycyjne, prośrodowiskowe lub ukierunkowane na tworzenie nowych miejsc pracy na obszarach wiejskich w ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich. Ułatwić procesy restrukturyzacji gospodarstw i wymiany pokoleniowej miały działania:   młody rolnik (wspieranie osób rozpoczynających działalność rolniczą) oraz renty strukturalne (pomoc dla osób przekazujących gospodarstwo następcom). W PROW 2007-2013 liczba odbiorców rent strukturalnych przekroczyła 20 tys., a na wsparcie osób rozpoczynających gospodarowanie przeznaczono ponad 40 mln zł. Większe gospodarstwa działające szczególnie w północnej części województwa korzystały z dotacji na modernizację technologii produkcji, zakup maszyn czy modernizację budynków. W PROW 2007-2013 na działania inwestycyjne przeznaczono około 270 mln zł. Z drugiej strony fundusze unijne wspierały reorientacje zawodową rolników poprzez tworzenie nowych miejsc pracy na obszarach wiejskich. Osobom zakładającym mikroprzedsiębiorstwa wypłacono około 127 mln zł. W ramach programów rolnośrodowiskowych rolnicy podejmują dodatkowe działania na rzecz środowiska naturalnego takie jak: ochrona przeciwerozyjna, zbilansowane gospodarowanie nawozami, wdrażanie zasad rolnictwa ekologicznego, ochrona bogatych siedlisk botanicznych czy ochrona ptaków. W działaniach tego typu w całym województwie w roku 2013 udział brało 5 tys. rolników. W przypadku realizacji PROW 2007-2013 można zauważyć, że efekty poszczególnych działań uzupełniały się. W północnej części województwa rolnicy chętnie korzystali z działań umożliwiających im modernizowanie własnych gospodarstw natomiast na południu  Małopolski pomoc PROW stanowiła ułatwienie w tworzeniu miejsc pracy poza rolnictwem i reorientacji zawodowej rolników. Biorąc pod uwagę różnorodność i złożoność problemów w Małopolsce jest to  skuteczny model  wsparcia rolnictwa.

 

Ochrona środowiska naturalnego:

Małopolska jest terenem szczególnie cennym pod względem przyrodniczym. Ponad 52% powierzchni województwa objęte jest różnymi formami ochrony prawnej. Posiadamy 6 parków narodowych (2,5% powierzchni województwa), 10 obszarów chronionego krajobrazu (37,7% powierzchni województwa) i 11 parków krajobrazowych (11,6% powierzchni województwa). Wdrażamy system Natura 2000 i obecnie wyznaczyliśmy 11 obszarów specjalnej ochrony ptaków i 88 obszarów mających specjalne znaczenie dla Wspólnoty. W czystym środowisku naturalnym możliwa jest produkcja żywności o wysokiej jakości biologicznej. Liczba gospodarstw produkujących żywność ekologiczną przekroczyła obecnie 2000. Łączna powierzchnia ekologicznych użytków rolnych w 2012 roku wyniosła 21 049 ha. 

Małopolska jest jednym z mniejszych województw w kraju i zajmuje powierzchnię 15 183 km2  co stanowi 4,9% powierzchni Polski. Obszar województwa zamieszkuje 3,35  mln mieszkańców (8,7% ludności Polski). Pod względem gęstości zaludnienie plasujemy się na drugim miejscu w kraju (221 osób na km2).  Administracyjnie Małopolska podzielona jest na 22 powiaty (w tym 3 miasta na prawach powiatu: Kraków, Tarnów i Nowy Sącz)  oraz 182 gminy. Ponad połowa ludności zamieszkuje obszary wiejskie (51%).  Natomiast aglomeracje miejskie Krakowa, Tarnowa i Nowego Sącza skupiają łącznie  955 tys.  osób czyli ponad 28% mieszkańców województwa.

 

Warunki  dla rozwoju rolnictwa:

Województwo małopolskie charakteryzuje się zróżnicowanym ukształtowaniem terenu i warunkami klimatycznymi. W części północnej województwa (powiat miechowski, proszowicki i częściowo krakowski) gleby są zdecydowanie lepsze a klimat sprzyja produkcji rolnej, przez co właśnie tam dominują gospodarstwa większe i nastawione  na produkcję żywności na rynek. Część środkowa województwa (między innymi powiaty bocheński, wielicki, część krakowskiego i tarnowskiego) znajduje się pod mocnym  wpływem dużych aglomeracji miejskich Krakowa i Tarnowa, a ludność zamieszkująca te obszary z reguły właśnie tam poszukuje zatrudnienia, w rolnictwie widząc jedynie dodatkowe źródło dochodu. Bardziej górzysta część południowa województwa obejmuje tereny cenne pod względem przyrodniczym, ale o niekorzystnych warunkach do produkcji rolnej między innymi ze względu na ostrzejszy klimat i niesprzyjające ukształtowanie terenu.  Gospodarstwa z tego rejonu są małe, grunty rozdrobnione a ludność poszukuje zatrudnienia z reguły poza rolnictwem. Dominuje tradycyjny model gospodarowania co często  bywa wykorzystywane jako atut przy poszukiwaniu odpowiedniej niszy rynkowej (agroturystyka, produkcja ekologiczna i  regionalna).


Użytkowanie gruntów:

Z całego obszaru województwa ogólna powierzchnia gruntów utrzymywanych w dobrej kulturze rolnej wynosi 5597 km2.  Z tego obszaru  51,4% stanowią  obszary pod zasiewami, 41,1% łąki i pastwiska trwałe a ponad 2,4% sady. W północnej części województwa przeważają  grunty orne natomiast w części południowej trwałe użytki zielone (przy utrzymującej się tendencji do wzrostu ich powierzchni). Krajobraz rolniczy małopolski ma nadal charakter bardzo zróżnicowany i mozaikowaty. Na obszarze tym działa  152,2 tys.  gospodarstw rolnych, w ogromnej większości są to gospodarstwa indywidualne. Obejmują z reguły niewielki obszar:  83,0% z nich ma powierzchnie do 5 ha a zaledwie 3,1% przekracza areał 15 ha. Średnia powierzchnia uprawiana w gospodarstwie osiąga 3,8 ha.


Produkcja roślinna:

Struktura zasiewów na przestrzeni ostatnich lat zmieniła się w znaczący sposób. Na zmiany te  wpłynął rozwój rynku biopaliw oraz  modernizacja technologii żywienia zwierząt gospodarskich. Ogólna powierzchnia zasiewów w województwie małopolskim od roku 2002 zmniejszyła się o 21,6%. Obserwujemy zmniejszenie powierzchni upraw ziemniaków o 43,3%, choć były drugą po zbożach pod względem wielkości powierzchni uprawą w województwie małopolskim. Zmniejszyła się również uprawa roślin pastewnych o 23,4% oraz zbóż ogółem o 19,1%. Zwiększyła się natomiast powierzchnia upraw roślin przemysłowych głównie rzepaku i rzepiku o 71,3%, strączkowych jadalnych o 14,8%.  Zmniejszenie ogólnej powierzchni pod zasiewami wynika przede wszystkim z mniejszej liczby gospodarstw rolnych zajmujących się produkcją roślinną. Z ogólnej powierzchni upraw rolniczych 69,1% stanowią zboża, 11,9% ziemniaki, 2,9% rośliny przemysłowe, 0,7% rośliny strączkowe, 5,2% warzywa oraz 10,2% pozostałe. Zbiory i plony w województwie małopolskim podlegają znacznym wahaniom i są uzależnione od warunków atmosferycznych. Na przestrzeni ostatnich lat przeciętne plony zbóż kształtowały się  na poziomie 29,9 q/ha, ziemniaków 146 q/ha, a rzepaku i rzepiku 20,7 q/ha.

 

Produkcja zwierzęca:

W ostatnich latach w Małopolsce spadła populacja wszystkich podstawowych gatunków zwierząt gospodarskich. Zmniejszyła się ilość trzody chlewnej o 33,7%, bydła o 29,8%, w tym krów o 37,9%, owiec o 16,7%, koni o 36,1%, kóz o 28,3% oraz drobiu kurzego o 35,5%. Spadki pogłowia bydła odnotowano przede wszystkim w gospodarstwach najmniejszych, w których rolnicy całkowicie zrezygnowali z chowu zwierząt. Tylko 37,7% gospodarstw rolnych z produkcją zwierzęcą posiada 1 sztukę bydła, 24,6% posiada 2 sztuki, natomiast  jedynie 5,6% takich gospodarstw posiada 10 lub więcej sztuk bydła. Intensywność produkcji zwierzęcej w ujęciu przestrzennym jest znacznie zróżnicowana. Największe pogłowie bydła notuje się na południu w powiecie nowotarskim (31,6 tys. sztuk), w nowosądeckim (25,6 tys. sztuk) oraz w limanowskim (20,2 tys. sztuk) natomiast najniższe odnotowano w powiecie chrzanowskim: zaledwie (0,36 tys. sztuk). Największa intensywność chowu trzody chlewnej występuje w powiecie miechowskim (58,3 tys. sztuk), a także w powiatach proszowickim (44,3 tys. sztuk) i dąbrowskim (41,5 tys. sztuk). W województwie małopolskim na 100 ha użytków rolnych przypadało około 30 sztuk bydła, 54 sztuk trzody chlewnej i 11 sztuk owiec. Przeciętny udój mleka od jednej krowy rocznie wynosił około 3,8 tys. litrów.

 

Wyposażenie techniczne gospodarstw:

W gospodarstwach rolnych województwa małopolskiego istotnie rośnie liczba wykorzystywanych maszyn rolniczych, tj. kombajnów zbożowych, ziemniaczanych, buraczanych, silosokombajnów oraz opryskiwaczy polowych i sadowniczych. Ponad 43%, czyli 96,8 tys. gospodarstw prowadzących działalność rolniczą posiadało ciągniki (łącznie 117 tys. sztuk). Średnio w województwie na 100 gospodarstw indywidualnych prowadzących działalność rolniczą przypadały 41,4 ciągniki oraz około 3 kombajny. Natomiast powierzchnia użytków rolnych przypadająca na jeden ciągnik w gospodarstwach indywidualnych o wielkości od 1 do 2 ha wyniosła 3,76 ha, a dla gospodarstw od 15 do 20 już 8,64 ha. Można więc podejrzewać, że w małych gospodarstwach sprzęt nie jest w pełni wykorzystany. Ponadto 11,3% z ogólnej liczby gospodarstw indywidualnych prowadzących działalność rolniczą, wyposażonych było w agregaty uprawowe, ilość tych urządzeń wzrosła czternastokrotnie w przeciągu ostatnich lat. Dzięki dotacjom unijnym rolnicy zmodernizowali wyposażenie w swoich gospodarstwach jak i technologię produkcji.

 

opracowano na podstawie danych GUS i ARiMR