Rozwój uniwersytetów ludowych w Polsce
Na początku stycznia 2017 r. Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi poinformowało, że rząd planuje podjąć działania mające doprowadzić do opracowania programu wspierania rozwoju uniwersytetów ludowych w Polsce. Koordynatorem będzie Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
W tym miejscu warto przypomnieć podstawowe dane dotyczące tradycji uniwersytetów ludowych powstałych w wyniku wprowadzenia w życie idei duńskiego filozofa, poety, pedagoga i biskupa Nikolaia Gruntviga – „Szkoła dla życia”.
Grundtvik uważał, że każdy człowiek jest jednostką wolną i niezależną, posiadającą, niezależnie od swego statusu majątkowego, warstwy społecznej i miejsca zamieszkania, prawo do uczestniczenia we wszystkich sferach życia demokratycznego społeczeństwa. Dlatego za podstawowe uważał uczynienie z placówki dydaktycznej „szkoły dla życia” czyli miejsca w którym stwarza się studentom możliwości rozwoju własnej osobowości, budowania tożsamości oraz nabywania umiejętności społecznych i obywatelskich. Celem wychowania jest „oświecenie życiowe” czyli obudzenie w człowieku zrozumienia samego siebie i znalezienie celu, ku któremu chce dążyć w życiu. Żyjący na przełomie XVIII i XIX w. Grundtvik stał się inspiratorem potężnego ruchu oświecenia narodowego oraz szerokiego ruchu społecznego. Dania w drugiej połowie XIX w. została w wyniku wojny siedmioletniej gospodarczo zrujnowana i zagrożona w swoim istnieniu. Dzięki uniwersytetom ludowym nastąpiło odrodzenie kulturalne, narodowe i gospodarcze.
Idea uniwersytetów ludowych szybko przekroczyła granice Danii. Także obecnie w krajach skandynawskich bardzo prężnie działa ruch uniwersytetów ludowych będących popularnym rodzajem uzupełnienia wykształcenia. W Szwecji znajduje się ok. 150 takich placówek, niewiele mniej w innych krajach skandynawskich, gdzie razem corocznie kształci się w nich ok. 8 mln osób w różnym wieku.
Szkoły ludowe jako placówki specjalne dla określonego środowiska, grupy czy dla konkretnych zadań popularne są w Niemczech, Wielkiej Brytanii, USA a także na Litwie, Łotwie i Estonii.
W Polsce jeszcze przed I Wojną Światową na fermach ogrodniczych i rolniczych we wszystkich trzech zaborach powstawały zaczątki uniwersytetów ludowych.
W warunkach polskich były głównie szkołami zawodowymi i uświadomienia narodowego. W 1921 roku już w niepodległej Polsce powstał pierwszy uniwersytet ludowy wzorowany na idei Nikolaia Gruntviga. Założył go w Dalkach pod Gnieznem ks. Antoni Ludwiczak, sekretarz Towarzystwa Czytelni Ludowych. Najbardziej znaną placówką w okresie II Rzeczypospolitej był Uniwersytet Orkanowy Ignacego Solarza w Szycach pod Krakowem. W 1932 roku został przeniesiony do Gaci Przeworskiej. W Polsce międzywojennej działały 22 uniwersytety ludowe. W czasie II Wojny Światowej działał tajny uniwersytet ludowy w Jeziorkach. Zaraz po wojnie powstawały nowe placówki jak Uniwersytety Ludowe w Rudziskach, Jeziorkach, Pawłowicach czy Rożnicy. W warunkach PRL rzeczywiste funkcjonowanie uniwersytetów ludowych stawało się niemożliwe. Placówki były stopniowo przejmowane przez państwo, ograniczano swobodę ich działalności i redukowano do kursów szkolenia zawodowego. Towarzystwo Uniwersytetów Ludowych próbowało reaktywować przedwojenną działalność Towarzystwa Wiejskich Uniwersytetów Ludowych . Jednak dopiero po zniesieniu stanu wojennego władze pozwoliły na rejestrację Towarzystwa Uniwersytetów Ludowych Rzeczypospolitej Polskiej w 1984 Dalsze powolne zmiany w podejściu do roli uniwersytetów ludowych zaczęły następować po 1989 roku. Powstawały oddziały Towarzystwa Uniwersytetów Ludowych RP. Niektóre z nich usamodzielniały się i zyskiwały osobowość prawną.
W Małopolsce oddział Towarzystwa przekształcił się w Małopolskie Stowarzyszenie Uniwersytetów Ludowych i został wpisany do rejestru stowarzyszeń w 2004 roku. Swoją działalność prowadziło krótko, pod koniec 2009 roku zostało wykreślone z rejestru stowarzyszeń. Obecnie Towarzystwo Uniwersytetów Ludowych RP ma 16 oddziałów regionalnych. W Małopolsce piękną tradycję miał Uniwersytet Ludowy w Wierzchosławicach, jednak jego działalność przerwały długie spory o własność historycznego budynku. Obecnie po gruntownej renowacji w budynku mieści się Hotel Centrum Kultury Wsi Polskiej im. Wincentego Witosa i Gminne Centrum Kultury w Wierzchosławicach.
Przyjmując skandynawskie proporcje liczebności uniwersytetów ludowych do ilości mieszkańców, w Polsce przy 38 mln mieszkańców powinno działać ponad 500 uniwersytetów ludowych a jest tylko 5 stacjonarnych położonych w różnych regionach Polski : Kaszubski Uniwersytet Ludowy w woj. Pomorskim, Ekologiczny Uniwersytet Ludowy w woj. Mazowieckim, Uniwersytet Ludowy w Radawnicy w woj. Wielkopolskim, Nadbużański Uniwersytet Ludowy w woj. Podlaskim i Uniwersytet Ludowy Rzemiosła Artystycznego w Woli Sękowej w woj. Podkarpackim. Uniwersytety te mają w Polsce ugruntowaną pozycję jako instytucje oświaty dorosłych na terenach wiejskich. Problemem jest brak konkretnych rozwiązań prawnych w zakresie ich funkcjonowania, czego konsekwencją jest brak stabilizacji finansowej. Przygotowywany przez rząd program wsparcia koordynowany przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego powinien przyczynić się do rozwoju w Polsce modelu edukacji w oparciu o „szkołę dla życia” Nikolaia Gruntviga także w Małopolsce i innych województwach.
Warto także korzystać z międzynarodowych form wsparcia, n.p. w projekcie Erasmus+ :”Budowanie kompetencji kluczowych, a pedagogika uniwersytetów ludowych w Europie XXI wieku”.
Żródła:
- Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi
- fragment pracy magisterskiej Katarzyny Żakowskiej(Winiarskiej): „Projekt Społecznego Uniwersytetu Ludowego im. J.J. Lipskiego w Teremiskach” pod Kierunkiem prof. Rocha Sulimy, UW, wrzesień 2001
- Towarzystwo Uniwersytetów Ludowych RP – historia
- Gmina Wierzchosławice, strona internetowa
Drukuj
PDFPolecamy
