Zgadzam się na przechowywanie na urządzeniu, z którego korzystam tzw. plików cookies oraz na przetwarzanie moich danych osobowych pozostawianych w czasie korzystania przeze mnie ze stron internetowych lub serwisów oraz innych parametrów zapisywanych w plikach cookies w celach marketingowych, w tym na profilowanie i w celach analitycznych przez Małopolski Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Karniowicach oraz zaufanych partnerów.

Administratorzy danych:

Małopolski Ośrodek Doradztwa Rolniczego
z siedzibą w Karniowicach
ul. Osiedlowa 9, 32-082 Karniowice

Zaufani partnerzy:

Cele przetwarzania danych:

  1. marketing, w tym profilowanie i cele analityczne
  2. świadczenie usług drogą elektroniczną
  3. dopasowanie treści stron internetowych do preferencji i zainteresowań
  4. wykrywanie botów i nadużyć w usługach
  5. pomiary statystyczne i udoskonalenie usług (cele analityczne)

Podstawy prawne przetwarzania danych:

  1. marketing, w tym profilowanie oraz cele analityczne – zgoda
  2. świadczenie usług drogą elektroniczną - niezbędność danych do świadczenia usługi
  3. pozostałe cele - uzasadniony interes administratora danych

Odbiorcy danych:
Administrator Danych Osobowych MODR, zaufani partnerzy

Prawa osoby, której dane dotyczą:
Prawo żądania sprostowania, usunięcia lub ograniczenia przetwarzania danych; prawo wycofania zgody na przetwarzanie danych osobowych. Inne prawa osoby, której dane dotyczą

Zmiana polityki prywatności

Uwaga:

Od 25 maja 2018 roku obowiązuje Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r (RODO). Potrzebujemy Twojej zgody na przetwarzanie Twoich danych osobowych przechowywanych w plikach cookies. Poniżej znajdziesz pełny zakres informacji na ten temat.

Close GDPR info
Menu główne

Możliwości ograniczenia emisji amoniaku podczas stosowania azotowych nawozów mineralnych

W powszechnym odbiorze rolnictwo nie jest postrzegane jako źródło zanieczyszczeń powietrza, ani też w ogóle jako źródło emisji zanieczyszczeń gazowych. Kojarzone jest raczej z zanieczyszczeniem wód ewentualnie z emisją nieprzyjemnych zapachów, a i to przede wszystkim z dużych gospodarstw i produkcji prowadzonej na skalę towarową. Tymczasem działalność rolnicza jest obecnie głównym źródłem emisji amoniaku, gazu o wysokim potencjale zakwaszającym i eutrofizującym, silnie degradującym środowisko przyrodnicze. W celu ograniczenia zanieczyszczenia powietrza Unia Europejska zobowiązała państwa członkowskie do redukcji krajowych emisji niektórych rodzajów zanieczyszczeń atmosferycznych, a podstawę prawną stanowi Dyrektywa NEC (od ang. National Emission Ceilings). Wywiązując się ze zobowiązań  dyrektywy opracowano Krajowy Program Ograniczania Zanieczyszczenia Powietrza.

Szacuje się, że w Unii Europejskiej rolnictwo jest odpowiedzialne za ponad 92% emisji tego gazu, natomiast w Polsce wartość ta sięga 94%. Największa część emisji amoniaku związana jest z odchodami zwierząt - 78%, a pozostałe 22% emisji związane jest ze stosowaniem mineralnych nawozów azotowych. Polska jest zobowiązana dyrektywą NEC do ograniczenia emisji amoniaku o 1% dla każdego roku w latach 2020-2029 i o 17% w każdym roku od 2030 (w stos. do 2005r.). Kluczowe dla złagodzenia postępujących zmian klimatycznych i degradacji środowiska naturalnego jest poszukiwanie i wdrażanie długofalowych rozwiązań prowadzących do bardziej zrównoważonego rolnictwa. Głównym narzędziem skutecznego ograniczania emisji amoniaku z rolnictwa jest wdrażanie zaleceń Kodeksu Doradczego Dobrej Praktyki Rolniczej Dotyczącego Ograniczenia Emisji Amoniaku (zwanego Kodeksem Amoniakowym).

Zmniejszenie emisji amoniaku jest możliwe w każdym gospodarstwie, trzeba tylko wiedzieć gdzie występują straty. Kodeks Amoniakowy obejmuje szeroki wachlarz praktyk rolniczych i wskazuje konkretne działania, których wprowadzenie w gospodarstwach pozwoli w znacznym stopniu ograniczyć straty amoniaku do atmosfery. Emisja amoniaku podczas aplikacji nawozu zależy od rodzaju nawozu, warunków pogodowych i glebowych. Straty z azotanu amonu są mniejsze, rzędu 0,5-5% całkowitej ilości stosowanego azotu. Natomiast straty z nawozów azotowych takich jak: fosforan amonu, siarczan amonu, mocznik i roztwory mocznika szacuje się w zależności od warunków na 5-40%. Z tego powodu szczególną uwagę zwraca się na ograniczenie emisji amoniaku z mocznika. Emisja amoniaku jest równoznaczna z utratą azotu z nawozów mineralnych w formie amoniaku i  przekłada się na spadek wykorzystania tego pierwiastka przez rośliny. A zatem jest zjawiskiem niekorzystnym dla prowadzącego gospodarstwo rolne również z ekonomicznego punktu widzenia.

W nawozach azot występuje w formie amonowej, azotanowej (saletrzanej) i amidowej. Mocznik, który jest uważany za nawóz uniwersalny, zawiera formę amidową azotu. Działa wolniej, gdyż musi ulec rozkładowi do formy amonowej, a następnie do azotanowej – dostępnej dla roślin. W wyniku oddziaływań enzymu ureazy zachodzi dynamiczny proces hydrolizy wniesionego do gleby mocznika, w wyniku czego powstaje nietrwały węglan amonu. Związek ten bardzo szybko ulega rozkładowi do amoniaku i dwutlenku węgla. Jeśli rozkład mocznika następuje na powierzchni gleby oba te gazy trafiają do atmosfery. W celu zmniejszenia emisji amoniaku z mocznika zaleca się jak najszybsze wymieszanie go z glebą oraz stosowanie inhibitorów procesu amonifikacji. Aby uzyskać wysoką efektywność plonotwórczą w nawożeniu mocznikiem należy stosować kilka zasad, które zawarte są w Kodeksie amoniakowym. Absolutne straty azotu będą małe, jeśli dawka mocznika będzie mała. Mocznika nie stosujemy na glebę suchą, szczególnie przy wyższych temperaturach, jak również na glebach świeżo zwapnowanych i na stanowiskach o pH powyżej 7,0 gdyż są to warunki szczególnie sprzyjające dynamicznym przemianom mocznika w amoniak i jego stratom do atmosfery.

W celu zminimalizowania emisji NH3 z mocznika należy dostosować dawki do potrzeb nawozowych roślin i jak najszybciej wymieszać go z glebą. Jeśli rozkład mocznika następuje po jego wymieszaniu z glebą, NH3 jest wiązany przez ił koloidalny lub materię organiczną gleby lub tworzy nielotne związki chemiczne pozostające w glebie. Przykrycie mocznika glebą natychmiast po zastosowaniu daje obniżenie emisji o ok. 50-80%. Do przykrycia można wykorzystać pługi lub kultywatory talerzowe i sprężynowe, w zależności od rodzaju gleby i jej stanu. Nawozy przykrywa się glebą zazwyczaj w trakcie oddzielnej operacji. Należy bezwzględnie dążyć do rezygnacji z pogłównego nawożenia mocznikiem, gdyż po wysianiu granul bezpośrednio na powierzchnię, gdy mocznika nie miesza się z glebą nawet 40% powstałego amoniaku w warunkach suchej wiosny ulatnia się do atmosfery. W warunkach odpowiedniego uwilgotnienia straty są mniejsze, ale związki azotowe wytworzone w procesie nitryfikacji łatwo ulegają wypłukaniu z gleby. Szacuje się, że obecnie praktyka bezpośredniego wymieszania mocznika z glebą jest stosowana w około 70% ogółu gospodarstw.

Inną metodą jest iniekcja mocznika (stałego lub w roztworze) w głąb gleby. Mocznik musi być zaaplikowany w odpowiedniej odległości od nasion w celu uniknięcia hamowania kiełkowania nasion i rozwoju roślin w początkowych fazach wzrostu. Siewnik, mający redlice nasienne w normalnej rozstawie, jest dodatkowo wyposażony w redlice do aplikacji nawozów mineralnych, umieszczane między rzędami redlic nasiennych. Redlice nawozowe umieszczają nawozy o kilka centymetrów głębiej niż nasiona. Wprowadzanie nawozów mineralnych na większą głębokość niż nasiona zapewnia dobre warunki kiełkującym siewkom roślin poprzez dostarczenie składników nawozowych. Oprócz oszczędności czasu i lepszej efektywności wykorzystania składników nawozowych, jednoczesny siew i nawożenie zmniejsza konkurencję chwastów o składniki pokarmowe i zmniejsza ryzyko spływu powierzchniowego tych składników. W przypadku jednoczesnego wysiewu nasion i nawozów zalecana dawka azotu w warunkach danego poziomu plonowania może być zmniejszona o 10 kg N na hektar. Metoda iniekcji może ograniczyć emisję amoniaku nawet o 90%. Jeśli zabieg jest źle wykonany może wzrosnąć pH, co doprowadzi do wzrostu emisji, dlatego należy stosować mocznik z inhibitorem ureazy. Zalecana praktyka jest obecnie stosowana w około 10% gospodarstw.

Techniki redukcji emisji polegają albo na spowolnieniu hydrolizy mocznika do węglanu amonu lub zachęcaniu do szybkiego wprowadzania nawozu w głąb do gleby. Rozpad mocznika jest pożądany dopiero po przeniknięciu cząsteczek do profilu glebowego. Spowolnieniu hydrolizy mocznika służą inhibitory ureazy, które zapobiegają lub hamują na pewien okres przemianę azotu amidowego w moczniku do wodorotlenku amonowego i amoniaku. Powodują one wydłużenie dostępności azotu dla roślin z 6-8 tygodni do 8-16 tygodni. Dzięki temu straty ulatniania się amoniaku z wypłukiwania jonu azotanowego są zredukowane. Ograniczony jest także nadmierny wzrost pH, zwłaszcza przy stosowaniu pasmowym. Stąd efektywność mocznika z inhibitorem oraz nawozów azotowych zawierających mocznik jest podwyższona, a wszelki negatywny wpływ na środowisko, związany z ich stosowaniem jest zmniejszony. NBPT jest jedynym obecnie inhibitorem ureazy, liczącym się ze względu na dostępność na rynku i praktyczną wartość dla rolnictwa. Inhibitor NBPT jest dodatkiem do mocznika nawozowego, zarówno granulowanego, jak również dodawany do roztworu saletrzano-mocznikowego (RSM). NBPT jest związkiem nietoksycznym i bezwonnym. Badania wskazują, że redukcja emisji gazowego amoniaku pod wpływem niewielkiego dodatku NBPT kształtuje się nawet na poziomie około 40% w przypadku roztworu saletrzano-mocznikowego (RSM) oraz około 70% w przypadku mocznika w postaci stałej. Należy przypuszczać, że udział moczników z dodatkiem inhibitorów ureazy w rynku moczników będzie rósł. Asortymenty te mogą być nieco droższe od typowych moczników. Winny one zapewnić co najmniej ograniczenie emisji amoniaku o 40%.

Stosowanie mocznika otoczkowanego polimerami, które zapewniają nawóz o powolnym uwalnianiu. Składniki pokarmowe z nawozów otoczkowanych polimerem uwalniane są na drodze dyfuzji. Na migrację azotu przez polimerową membranę nie mają wpływu właściwości gleby. Zależy ona przede wszystkim od grubości otoczki, jej przepuszczalności dla wody oraz temperatury. Przepuszczalność tę można kontrolować na drodze optymalizowania składu polimerów. Uwalnianie azotu z mocznika otoczkowanego polimerami jest więc przewidywalne. Ważne jest aby otoczka ulegała degradacji równolegle z uwalnianiem składnika pokarmowego, w przeciwnym razie może negatywnie wpływać na jakość gleby. Szacuje się, że stosowanie mocznika otoczkowanego polimerami może ograniczać emisję o ok. 30%.

Zapisy dyrektywy NEC implementuje do polskiego prawa znowelizowana ustawa o nawozach i nawożeniu (Dz. U. 2020 poz. 1069), zgodnie z którą od 1 sierpnia 2021 r. nie będzie można stosować mocznika w formie granulowanej, z wyłączeniem mocznika w formie granulowanej zawierającego inhibitor ureazy albo powłokę biodegradowalną.

Najłatwiejszym rozwiązaniem, które pozwoli na zmniejszenie emisji amoniaku z rolnictwa ze skutecznością wynoszącą około 90% jest zmiana nawozu z mocznika na saletrę amonową. Możliwym negatywnym skutkiem ubocznym jest potencjalny wzrost emisji do atmosfery podtlenku azotu (N2O) zwłaszcza, gdy nawozy na bazie azotanu amonu są aplikowane na wilgotne lub mokre gleby.

W przypadku nawozów amonowych (siarczan amonu, fosforan amonu) emisja amoniaku w dużym stopniu zależy od odczynu gleby. Największa jest po zastosowaniu tych typów nawozów w glebach wapiennych (pH>7,5). W przypadku stosowania tych nawozów na glebach wapiennych należy wprowadzić praktyki takie jak: możliwie najszybsze przykrycie nawozu glebą (wprowadzenie w głąb gleby z wykorzystaniem agregatów z redlicami lub iniekcja nawozu), nawadnianie czy stosowanie nawozów o kontrolowanym uwalnianiu składników (otoczkowanych).

Powyższe przykłady działań nie wyczerpują wszystkich możliwych sposobów ograniczenia emisji amoniaku w działalności rolniczej, wskazują jednak, jak szeroki jest zakres możliwych działań w tym sektorze, których wdrożenie może przyczynić się do skutecznego ograniczenia strat azotu oraz chronić środowisko przed zanieczyszczeniem.

Agnieszka Pinas, dn. 26.01.2021 r.

Źródło:

- Kodeks doradczy dobrej praktyki rolniczej dotyczący ograniczenia emisji amoniaku – Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Warszawa 2019

- Możliwości ograniczania emisji amoniaku - Wytyczne Grupy Zadaniowej UNECE ds. Azotu Reaktywnego

fot. www.pixabay.com