Zgadzam się na przechowywanie na urządzeniu, z którego korzystam tzw. plików cookies oraz na przetwarzanie moich danych osobowych pozostawianych w czasie korzystania przeze mnie ze stron internetowych lub serwisów oraz innych parametrów zapisywanych w plikach cookies w celach marketingowych, w tym na profilowanie i w celach analitycznych przez Małopolski Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Karniowicach oraz zaufanych partnerów.

Administratorzy danych:

Małopolski Ośrodek Doradztwa Rolniczego
z siedzibą w Karniowicach
ul. Osiedlowa 9, 32-082 Karniowice

Zaufani partnerzy:

Cele przetwarzania danych:

  1. marketing, w tym profilowanie i cele analityczne
  2. świadczenie usług drogą elektroniczną
  3. dopasowanie treści stron internetowych do preferencji i zainteresowań
  4. wykrywanie botów i nadużyć w usługach
  5. pomiary statystyczne i udoskonalenie usług (cele analityczne)

Podstawy prawne przetwarzania danych:

  1. marketing, w tym profilowanie oraz cele analityczne – zgoda
  2. świadczenie usług drogą elektroniczną - niezbędność danych do świadczenia usługi
  3. pozostałe cele - uzasadniony interes administratora danych

Odbiorcy danych:
Administrator Danych Osobowych MODR, zaufani partnerzy

Prawa osoby, której dane dotyczą:
Prawo żądania sprostowania, usunięcia lub ograniczenia przetwarzania danych; prawo wycofania zgody na przetwarzanie danych osobowych. Inne prawa osoby, której dane dotyczą

Zmiana polityki prywatności

Uwaga:

Od 25 maja 2018 roku obowiązuje Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r (RODO). Potrzebujemy Twojej zgody na przetwarzanie Twoich danych osobowych przechowywanych w plikach cookies. Poniżej znajdziesz pełny zakres informacji na ten temat.

Close GDPR info
Menu główne

Gatunki wskaźnikowe, warunkujące wsparcie w programach rolnośrodowiskowo-klimatycznych. Część II - zmiennowilgotne łąki trzęślicowe

Wsparcie finansowe gospodarstw rolnych przewidziane w PROW 2014-2020 obejmuje, między innymi, „Działanie rolnośrodowiskowo-klimatyczne”. Rolnicy uczestniczący w tym działaniu lub chcący do niego przystąpić, mają między innymi, możliwość  uzyskania płatności za ochronę cennych siedlisk przyrodniczych w ramach pakietach 4 oraz 5, o czym już wspomniałem w pierwszej części artykułu. Jakie zatem warunki, trzeba spełnić, aby korzystać ze wsparcia za realizację wymienionych pakietów?  Przede wszystkim, należy podkreślić, że możemy je realizować wówczas,  gdy gospodarstwo posiada trwałe użytki zielone i dodatkowo, te użytki są cenne przyrodniczo, to znaczy, że charakteryzują się dużą różnorodnością biologiczną występujących na nich gatunków roślin i zwierząt. Ponieważ bogactwo występujących na łąkach trwałych gatunków roślin i zwierząt jest bardzo duże, przyjęto pewne kryteria kwalifikujące do wsparcia, wyróżniające trwałe użytki zielone o wysokiej bioróżnorodności tak, aby je chronić, a za działania ochronne wprowadzono płatność w ramach pakietów 4 i 5.  W obrębie wymienionych pakietów wyróżniono szereg wariantów i przypisano do nich określone typy siedliska i związane z nimi gatunki flory i fauny, skupiając się na kluczowych z punktu widzenia potrzeb ich ochrony. W ten sposób powstały tzw. ,,warianty siedliskowe” oraz „warianty ptasie”. O możliwości przystąpienia do realizacji w gospodarstwie, „wariantów ptasich” decydują zatem trwałe użytki zielone i określone gatunki ptaków, ściśle związanych ze środowiskiem łąkowym, jakich występowanie należy stwierdzić na łąkach lub pastwiskach. Natomiast o możliwość przystąpienia do realizacji ,,wariantów siedliskowych” decyduje występowanie na łąkach lub pastwiskach trwałych  tzw. gatunków wskaźnikowych, wśród których są rośliny oraz kilka gatunków motyli. Gatunki  wskaźnikowe to takie, których występowanie jest ważne  ze względu na różnorodność siedlisk, w których występują. Uznano, że należy czynić starania o ich zachowanie. Gatunki wskaźnikowe niekiedy są objęte prawną ochroną, ale są też wśród nich takie, które nie podlegają ochronie. Zatem realizacja programu rolnośrodowiskowo-klimatycznego w ramach wymienionych pakietów 4 oraz 5, może mieć duże znaczenie dla zachowania tych gatunków i poszerza znacząco zakres dotychczasowej  ich ochrony. Lista gatunków wskaźnikowych, utworzona na potrzeby kwalifikowania siedlisk do określonych wariantów pakietu 4 lub 5, jest inna dla każdego typu siedlisk łąkowych. Jednak niektóre gatunki wskaźnikowe występują równocześnie na kilku listach.

Dla przypomnienia, poniżej zostały wyszczególnione wszystkie warianty pakietów 4 oraz 5. Są one następujące:

Pakiet

Wariant

Stawka płatności (zł/ha)

Pakiet 4. Cenne siedliska       i zagrożone gatunki ptaków na obszarach Natura 2000

Ochrona siedlisk przyrodniczych:

4.1. Zmiennowilgotne łąki trzęślicowe

4.2. Zalewowe łąki selernicowe i słonorośla

4.3. Murawy

4.4 Półnaturalne łąki wilgotne

4.5. Półnaturalne łąki świeże

4.6.1. Torfowiska wymogi obowiązkowe

4.6.2. Torfowiska wymogi obowiązkowe i uzupełniające

4.7. Ekstensywne użytkowanie na obszarach specjalnej ochrony ptaków (OSO)

Ochrona siedlisk lęgowych ptaków:

4.8. Ochrona siedlisk lęgowych ptaków: rycyka , kszyka, krwawodzioba i czajki

4.9. Ochrona siedlisk lęgowych ptaków : wodniczki

4.10. ochrona siedlisk lęgowych ptaków: dubelta lub kuklika wielkiego

4.11. Ochrona siedlisk lęgowych ptaków: derkacza

 

1276

1043

1300

911

1083

600

1206

 

600

 

 

890

1199

 

1070

642

Pakiet 5. Cenne siedliska przyrodnicze  poza obszarami Natura 2000

Ochrona siedlisk przyrodniczych:

4.1. Zmiennowilgotne łąki trzęślicowe

4.2. Zalewowe łąki selernicowe i słonorośla

4.3. Murawy

4.4 Półnaturalne łąki wilgotne

4.5. Półnaturalne łąki świeże

4.6.1. Torfowiska wymogi obowiązkowe

4.6.2. Torfowiska wymogi obowiązkowe i uzupełniające

 

1276

1043

1300

911

1083

600

1206

Warto też zwrócić uwagę na wprowadzoną od 2018 roku, istotną dla beneficjentów, korzystną zmianę. Obecnie w danym roku można podejmować zobowiązania rolnośrodowiskowo-klimatyczne różnego rodzaju (tj. w ramach różnych pakietów i różnych wariantów). Można także podejmować kolejne zobowiązania takiego samego rodzaju (pakietu i wariantu) pomimo, że takie same zobowiązania są już w gospodarstwie realizowane. Dotyczy to pakietów 2 lub 3 oraz wariantów  pakietu 4 i 5. Kolejne zobowiązanie, tego samego pakietu lub wariantu jak już w gospodarstwie realizowane, można podejmować w różnych latach w kolejnych latach. Na przykład: rolnik od 2016 roku realizuje już zobowiązania dla wariantu 4.1. i 5.5 ale na początku 2018 roku dokupił łąkę i jeśli zostanie ona zakwalifikowana do wariantu 4.1, to może od tego roku realizować kolejne takie samo zobowiązanie. Jeśli za rok wydzierżawi  jeszcze kolejną łąkę  i kwalifikuje się ona do wariantu 5.5. to znów może podjąć kolejne zobowiązanie rolnośrodowiskowo-klimatyczne. Każde z tych zobowiązań będzie realizowane przez okres pięciu lat. Możliwość realizacji zobowiązań takiego samego rodzaju dotyczy więc beneficjentów, którzy rozpoczęli realizacje działania przed 2018 rokiem jak i tych którzy dopiero w tym roku lub kolejnych będą podejmować zobowiązania rolnośrodowiskowo-klimatyczne. Takie rozwiązanie jest znacznie korzystniejsze dla beneficjentów jak i dla zachowania cennych siedlisk przyrodniczych.

Aby przystąpić do określonego wariantu Pakietów 4 lub 5 konieczne jest wykonanie ekspertyzy przyrodniczej. Ocenę występowania określonych gatunków ptaków, warunkujących kwalifikację użytków zielonych do ,,pakietów ptasich” przeprowadza ekspert przyrodniczy ornitolog, a do „wariantów siedliskowych” ekspert przyrodniczy botanik, określając, czy na danej łące (lub pastwisku) występują gatunki wskaźnikowe roślin lub roślin i motyli. Ocena eksperta jest podstawą do zakwalifikowania danego trwałego użytku zielonego do określonego pakietu oraz wariantu i daje możliwość przystąpienia do jego realizacji w ramach 5-letniego zobowiązania, za które jest określona coroczna płatność. Informację o ekspertach przyrodniczych można uzyskać MODR Karniowice, lub na stronach internetowych Centrum Doradztwa Rolniczego.

W obecnym PROW-ie, dużym zainteresowaniem cieszą się ,,warianty siedliskowe”. Być może dlatego, że w Małopolsce jest stosunkowo dużo obszarów łąkowych, również poza obszarami ,,Natura 2000”. Zobowiązania rolno-środowiskowe w zakresie ochrony cennych siedlisk można bowiem podejmować na całym obszarze kraju, a nie tylko na obszarach Natura 2000, jak ma to miejsce w przypadku  tzw. ,, wariantów ptasich”.

W tej części artykułu, zostaną omówione wybrane  gatunki wskaźnikowe dla zmiennowilgotnych łąk trzęślicowych (Wariant 4.1. lub 5.1), jakie nie zostały omówione w pierwszej części artykułu. Ich znajomość może ułatwić podjęcie decyzji o przystąpieniu do określonego zobowiązania. Zwrócić należy uwagę, przede wszystkim na to, iż na łąkach trzęślicowych za gatunki wskaźnikowe zostały uznane, obok gatunków roślin, także gatunki rzadkich motyli, ściśle powiązane troficznie z tym typem łąki. Jest jednakże warunek uznania motyla za gatunek wskaźnikowy, aby na ocenianej powierzchni łąki oprócz odnotowania gatunku motyla, stwierdzić także występowanie jego rośliny żywicielskiej.

Cztery gatunki motyli, jakie uznano za wskaźnikowe (czyli takie, które także pozwalają na zakwalifikowanie przez eksperta botanika danej łąki do wariantu 4.1 lub 5.1) należą do rodziny modraszkowatych (Lycaenidae). Są to: Modraszek alkon (Phengaris alcon)jest to gatunek myrmekofilny (gr. mýrmēx – mrówka, philéō – lubię) to znaczy, że na pewnym etapie rozwoju osobniczego tego motyla jest niezbędny udział pewnych gatunków mrówek. Jego larwy żerują na kwiatostanach goryczki wąskolistnej (Gentiana pneumonanthe) i mają znaczenie dla zapylania tej przepięknej, chronionej rośliny, która jest także gatunkiem wskaźnikowym zmiennowilgotnych łąk trzęślicowych. Modraszek alkon jest objęty obecnie częściową ochroną gatunkową.

Modraszek nausitous (Phengaris nausithous) jest motylem, którego nazwa Nausitous pochodzi od mitologicznego syna Odyseusza i nimfy Kalipso. Jego jedyną rośliną żywicielską jest krwiściąg lekarski (Sanguisorba officinalis). Samica tego chronionego motyla składa jaja w kwiatostanach krwiściągu lekarskiego, gdzie rozijajaca się larwa żeruje. Następnie spada na ziemię i zabierana jest  do gniazda przez mrówki. Najczęściej czyni to wścieklica zwyczajna (Myrmica rubra) ale czasami także inne gatunki wścieklic.  Proces  dalszego rozwoju larwy przy pomocy mrówek odbywa się dzięki temu, że larwa wydziela w tym czasie atraktory zapachowe, działające na wiele różnych gatunków mrówek z rodzaju wścieklic (Myrmica). Jeśli zostanie odnaleziona, rozpoczyna się trwający kilkadziesiąt minut proces adopcji, podczas którego gąsienica może wydzielać z gruczołu nektarowego słodką wydzielinę spijaną przez mrówki.Jeśli larwa zostaje zaakceptowana  robotnice mrówek zabierają ją do mrowiska. Odżywia się ona na tym etapie jajami i larwami mrówek, a nawet jest prawdopodobnie dokarmiana przez robotnice. Po przezimowaniu, wiosną, larwa przepoczwarza się, a po około 3 tygodniach opuszcza mrowisko jako dorosły motyl. Dorosłe motyle spotykane są od połowy lipca do końca sierpnia. Okres ich życia jest bardzo krótki. Pojedyncze osobniki żyją nie dłużej niż trzy doby. W tym czasie odżywiają się nektarem, głównie z kwiatów krwiściągu lekarskiego a czasem z krwawnicy pospolitej (Lythrum salicaria) lub sadźca konopiastego (Eupatorium cannabinum). W tym czasie samice składają jaja na kwiatach krwiściągu lekarskiego, aby mogło się rozwinąć kolejne pokolenie tego motyla.

Modraszek telejus (Phengaris telejus). Jest gatunkiem z rodziny modraszkowatych o wyraźnie zaznaczonym dymorfizmie płciowym, blisko spokrewnionym z modraszkiem nausitousem. Wierzch skrzydeł samców koloru jasnoniebieskiego z szeroką czarną obwódką brzeżną z czarnymi plamkami. Wierzch skrzydeł samic jest czarnobrunatny z nieco szerszą ciemną obwódką niż u samców, zazwyczaj z niebieskim nalotem ze słabo widocznymi czarnymi plamkami. Spód skrzydeł u obu płci szary, popielatobrązowylub lekko beżowy (u samic ciemniejszy). Dodatkowo występują równolegle do siebie dwa rzędy plamek.  Wiele cech wyglądu modraszka telejusa przypomina modraszka alkona. Nie zagłębiamy się w tym artykule w szczegóły pozwalające na identyfikację ze względu na to iż chcemy tylko zwrócić na nie uwagę czytelnika. Należy tylko zwrócić uwagę, że  dla rozpoznania pomiędzy sobą modraszka telejusa i modraszka alkona trzeba analizować zarówno wierzch jak i spód skrzydeł.

Cykl rozwojowy przebiega bardzo podobnie jak u nausitousa. Samica  składa jaja na kwiatach krwisciagu lekarskiego wybierając jeszcze nie w pełni rozwinięte kwiatostany. Zjawisko akceptacji  larw przez mrówki i dalszego ich wychowu w mrowisku jest jeszcze powszechniejsze jak u modraszka nausitousa. Stwierdzono bowiem, że aż 15 gatunków mrówek zabiera larwy do dalszego wychowu w mrowisku.

Modraszek telejus został skategoryzowany jako bliski zagrożenia (NT)  Światowej Czerwonej księdze gatunków zagrożonych opracowaną przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody i Jej Zasobów (IUCN). Został również ujęty w Europejskiej Czerwonej Liście Motyli ze statusem ochronnym – zagrożony (VU – Vulnerable). W Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt – Bezkręgowce sklasyfikowany jako gatunek niższego ryzyka (LR – Lower Risk). Modraszek telejus figuruje także na Czerwonej Liście Zwierząt Ginących i Zagrożonych w Polsce (znajduje się w grupie gatunków niższego ryzyka: LR – Lower Risk) ze statusem – najmniejszej troski (LC – Least Concern).

Obok wymienionych modraszkowatych wśród gatunków wskaźnikowych zmiennowilgotnych łąk trzęślicowych  jest  także motyl z rodziny rusałkowatych:

Przeplatka aurinia (Euphydras aurinia) należąca do rodziny rusałkowatych (Nymphalidae).  W ciągu roku wydaje on jedno pokolenie, począwszy od końca maja, aż do końca czerwca. Jego rośliną żywicielską jest czarcikęs łąkowy (Succisa pratensis). Jaja składane są na dolnej stronie liści i łodyg żywiciela, w kilkuwarstwowych skupiskach. Z nich wylęgają się żerujące gromadnie larwy, a następnie przepoczwarzają się w niższych partiach roślin. W Polsce gatunek ten jest objęty ochroną ścisłą. Zamieszczony również w załączniku II i IV dyrektywy siedliskowej.

Rozszerzenie listy gatunków wskaźnikowych na wymienione motyle jest uzasadnione. Zwiększa szansę przystąpienia rolników do Wariantu 4.1. lub 5.1. z uwagi na większą paletę gatunków wskaźnikowych. Ponadto ma ogromne znaczenie edukacyjne wskazując na bardzo ścisłe zależności pomiędzy gatunkami zwierząt i ich roślinami.

Zabiegi wykonywane przez rolników na zmiennowilgotnych łąkach trzęślicowych w ramach programu rolno-środowiskowego  pozwalają na zachowanie tych rzadkich motyli z uwagi, że program zapewnia ochronę tych siedlisk przed nadmierną eksploatacją przy pozyskiwaniu paszy a równocześnie gwarantuje ich użytkowanie.

Poza wymienionymi w pierwszej części artykułu roślinami wskaźnikowymi zmiennowilgotnych łąk trzęślicowych, występujących stosunkowo często, mamy także kilka gatunków nieco rzadziej spotykanych, a także chyba mniej znanych. Warto więc jaszcze wspomnieć o kilku z nich.

Nasieźrzał pospolity (Ophioglossum vulgatum) z rodziny botanicznej nasięźrzałowatych (Ophioglosaceae), należący do gromady paprotników (Polypodiophyta). Z kłącza tej rośliny wyrasta jeden płony, podłużnie jajowaty lub eliptyczny, całobrzegi, tępy i zwężony ku nasadzie liść oraz jeden kłos zarodnionośny z dwoma rzędami zarodni, tworzący z liściem bardzo atrakcyjną kompozycję. W Polsce jest to gatunek rzadko spotykany. Objęty jest ścisłą ochroną a także wpisany na Czerwoną listę roślin i grzybów Polski (kategoria VU). 

Jako ciekawostkę można podać przypisywanie magicznej mocy kłosom zarodnionośnym nasięźrzału przez naszych przodków w czasach gdy Słowianie nie byli jeszcze schrystianizowani. Kobiety wykorzystywały kłosy zarodnionośne do nacierania swego ciała co miało zwiększyć ich atrakcyjność u mężczyzn podczas nocy Kupały. Do dzisiaj jeszcze w pieśniach ludowych czasem wymieniany jest kwiat paproci, którym miał być właśnie kłos zarodnionośny nasięźrzały pospolitego.

Mieczyk dachówkowaty  (Gladiolus imbricatus) , który występuje nie tylko na zmiennowilgotnych łąkach trzęślicowych, ale także  dość często na łąkach świeżych, szczególnie w górach, to piękna roślina wieloletnia, należąca do rodziny kosaćcowatych (Iridaceae). Z podziemnej bulwocebulki wyrasta kilka sztywnych, mieczowatego kształtu, całobrzegich liści, obejmujących w dolnej części jedną łodygę. Na górnej części łodygi, wyrastają niezwykle piękne duże kwiaty, koloru różowego z domieszką fioletu. Są one zebrane są w jednostronne grono. Symetria kwiatów jest grzbiecista. Zachodzą one na siebie, podobnie jak dachówki  na dachu (stad nazwa rośliny). Są niezwykłą ozdobą runi łąkowej, szczególnie, gdy występuje ich więcej, nadają jej różowy odcień. Kwiaty niektórych osobników mają także zabarwienie  koloru kremowego. Roślina objęta w Polsce ochroną gatunkową oraz umieszczona na Polskiej Czerwonej Liście w kategorii NT(bliski zagrożenia). Jego populacja niestety sale się zmniejsza w naszym kraju, a główną tego przyczyną jest zaorywanie łąk oraz zrywanie roślin z uwagi na ich atrakcyjny wygląd. Niestety, przy zrywaniu często także z gleby wyrywane są bulwy, co skazuje roślinę na wyginięcie.

Pełnik europejski (Trollius europaeus ) – gatunek rośliny należący do rodziny jaskrowatych(Ranunculaceae). Jego piękne, żółtego koloru, pełne i kuliste kwiaty, osiągające nawet niekiedy do 5 cm średnicy, przypominają wyglądem małą różę. Nadają łąkom niezwykłego wyglądu. Występuje on niemal całej Europie z wyjątkiem jej południowo-zachodnich krańców, na południu tylko w górach, oraz w zachodniej Syberii. W Polsce występuje na całym obszarze w rozproszeniu. Roślina objęta ścisłą ochroną gatunkową. Umieszczona na polskiej czerwonej liście w kategorii VU (narażony). Główną przyczyną ograniczenia populacji tego gatunku było powszechne wykopywanie go i przenoszenie z naturalnych siedlisk do przydomowych ogródków oraz zrywanie na bukiety.

Pełnik europejski może być uprawiany jako roślina ozdobna. Rozmnażać można go z nasion.

Na liście gatunków wskaźnikowych wymienionych łąk jest jeszcze kilka innych gatunków występują one jednak znacznie rzadziej i w zasadzie w niewielu przypadkach mogą być pomocne do wytypowania danego zbiorowiska do wsparcia w ramach programu rolnośrodowiskowo-klimatycznego. Przykładem takiej rośliny może być mieczyk błotny.

Mieczyk błotny (Gladiolus palustris) o kwiatach zebranych w luźne grono koloru liliowo czerwonego jest znacznie rzadszy od mieczyka dachówkowatego. Obecnie podawany jest jedynie z kilku stanowisk w naszym kraju. Jest gatunkiem wymierającym i objęty jest ścisłą ochroną. Jest umieszczony w Polskiej czerwonej księdze roślin, gdzie ma nadana kategorię CR (krytycznie zagrożony) oraz  na Czerwonej liście roślin i grzybów Polski także w kategorii CR. W Wielkopolsce rozpoczęto program reintrodukcji tego gatunku.

W kolejnych częściach artykułu zostaną przedstawione najczęściej spotykane gatunki półnaturalnych łąk świeżych a następnie wilgotnych oraz muraw.

Jacek Kostuch, db. 21.05.2018 r.