Płatności bezpośrednie zostały wprowadzone w 1992 r. w ramach reformy Wspólne Polityki Rolnej przeprowadzonej przez MacSharyego, a ich głównym celem była rekompensata utraty części dochodów wynikających z obniżenia cen gwarantowanych podstawowych produktów rolnych. Zasadniczym założeniem wprowadzenia płatności bezpośrednich było wsparcie poziomu dochodów producentów rolnych nie przez system rynkowy tj. wysokich cen interwencyjnych ale przez bezpośrednie wpłaty określonej pomocy beneficjentom i tym samym uniezależniając wypłacanie wsparcia od poziomu uzyskanej produkcji.
W sferze dopłat bezpośrednich, w stosunkowo krótkim czasie, pojawiły się trzy ważne regulacje prawne. Do pierwszej z nich zalicza się Agendę 2000, w której położono nacisk na rolnictwo wielofunkcyjne, konkurencyjne, zróżnicowane terytorialnie. Agenda 2000 dokonała dalszej redukcji cen gwarantowanych ( interwencyjnych) w zamian za zwiększenie płatności bezpośrednich.
Drugi ważny etap ustawodawstwa, związanego z systemem dopłat bezpośrednich, wiąże się z reformą WPR w Luksemburgu w 2003 r. (reformą Fischlera). Ustalono ,że płatności w pełnej wysokości powinny zostać uzależnione od utrzymania gruntów w dobrej kulturze rolnej, zgodnej z ochroną środowiska oraz przestrzegania wymogów zasady wzajemnej zgodności z zakresu środowiska, identyfikacji i rejestracji zwierząt (obszar A), zdrowia publicznego, zdrowia zwierząt i roślin( obszar B) oraz dobrostanu zwierząt (obszar C).
Trzeci etap zmian systemu płatności bezpośrednich wprowadzono w 2009 r. W celu osiągnięcia lepszej równowagi między instrumentami polityki, mającymi na celu promowanie zrównoważonego rolnictwa oraz instrumentami mającymi na celu promowanie rozwoju obszarów wiejskich wprowadzono system obowiązkowego, stopniowego zmniejszania płatności bezpośrednich ( modulacji). Uzyskane w ten sposób oszczędności przeznaczone zostały na politykę rozwoju obszarów wiejskich.
A jak na tym tle przedstawia się historia systemu płatności bezpośrednich w Polsce?
Po wstąpieniu naszego kraju do UE polscy rolnicy zostali objęci uproszczonym systemem płatności obowiązującym dla „nowych” krajów UE. Stawkę jednolitej płatności obszarowej na hektar obliczono przez podzielenie rocznej koperty finansowej przez powierzchnię referencyjną. Plon referencyjny dla Polski, który Bruksela uwzględniła ,był niższy niż w krajach UE-15, dlatego polscy producenci rolni otrzymali znacznie niższe dopłaty.
W Polsce płatności bezpośrednie do gruntów rolnych w latach 2007-2013 składały się z :
- Jednolitej płatności obszarowej (JPO)
- Płatności uzupełniającej (UPO)
JPO przysługiwało producentowi rolnemu jeśli posiadał działki rolne o łączne j powierzchni nie mniejszej niż 1 ha, a każda działka rolna miała minimum 0,1 ha. Wszystkie grunty rolne były utrzymywane zgodnie z normami. Płatności uzupełniające przysługiwały do upraw podstawowych( uprawianych w plonie głównym)- tj. wybrane zboża i ich mieszanki, rośliny oleiste, len, konopie na włókno, rośliny strączkowe, orzechy, okopowe, pastewne z wyjątkiem ziemniaków pastewnych, rośliny motylkowe drobnonasienne i ich mieszanki oraz do chmielu i płatności zwierzęcych.
Uzupełniająca płatność obszarowa była w 100% realizowana z budżetu Polski. Z budżetu krajowego realizowane były również oddzielne płatności z tytułu owoców i warzyw, płatności z tytułu owoców miękkich, z tytułu cukru a od 2010 wsparcie specjalne do powierzchni roślin strączkowych i motylkowych drobnolistnych oraz płatności do krów i owiec. Do 2009 r. wypłacana była płatność do roślin energetycznych.
System płatności bezpośrednich w Polsce w latach 2014-2020 w wielu elementach pozostaje bez zmian, jednak w kilku przypadkach wprowadzono rozwiązania dotychczas niestosowane. Nowe rozwiązaniem to określenie kategorii rolnika aktywnego zawodowo jako osoby, której roczna kwota płatności wynosi co najmniej 5% przychodów uzyskanych przez nią z działalności pozarolniczej w ostatnim roku obrotowym. Poza tym przychód z działalności rolniczej stanowi co najmniej 1/3 wszystkich przychodów czyli prowadzona działalność rolnicza nie może mieć charakteru marginalnego .W 2018 został zmieniony wymóg rolnika aktywnego zawodowo i tak uznaje się, że osoba posiadająca użytki rolne lub zwierzęta prowadzi działalność rolniczą a więc jest rolnikiem aktywnym zawodowo.
Dodatkowo, zgodnie z nakazami UE, w Polsce zastosowano redukcje płatności o 100% nadwyżki kwoty płatności obszarowej powyżej 150 tys. euro – takich podmiotów w naszym kraju jest ok. 500.
W systemie płatności 2014-2020 utrzymano wymogi wzajemnej zgodności, z pewnym ograniczeniem liczby norm „dobrej kultury rolnej”
W systemie płatności 2014-2020 obowiązują następujące ich rodzaje :
- jednolita płatność obszarowa
- płatność za zazielenienie
- płatność dla młodych rolników
- płatność dodatkowa
- płatność związana z produkcją (roślinną lub zwierzęcą)
- przejściowe wsparcie krajowe do tytoniu
Nowością w obecnym okresie budżetowym jest wprowadzenie płatności dodatkowej dla gospodarstw, których powierzchnia nie przekracza 30 ha, ale jest większa niż 3 ha. Płatność ta ma na celu wsparcie dochodów małych i średnich gospodarstw.
Co do wsparcia związanego z produkcją, można je przyznawać tylko tam gdzie określone typy rolnicze są szczególnie ważne ze względów gospodarczych, społecznych lub środowiskowych. W Polsce dotyczy to sektorów bydła, krów, owiec, kóz, owoców miękkich (truskawki, maliny), chmielu, roślin wysokobiałkowych, buraków cukrowych, ziemniaków skrobiowych, pomidorów, lnu i konopi włóknistych. Polska stosuje także przejściowe wsparcie dla sektora tytoniu oraz odrębny system płatności dla małych gospodarstw. Rolnicy objęci systemem płatności dla małych gospodarstw są zwolnieni z kontroli norm i wymogów wzajemnej zgodności oraz z obowiązku stosowania praktyk zazieleniania.
Tak jak w poprzednich latach, płatności bezpośrednie pozostają najważniejszym instrumentem wspólnej polityki rolnej, lecz wciąż rodzą wątpliwości i pytania. Jednym z nich jest zróżnicowanie wsparcia w poszczególnych krajach członkowskich, np. pod względem wysokości płatności na hektar. Pułapy płatności obszarowej miały swoje uwarunkowania historyczne i gospodarcze, których nie udało się zniwelować w ramach ostatniej perspektywy finansowej 2014-2020. Ważniejsze stały się inne funkcje rolnictwa, np. ochrona środowiska, utrzymanie wartości krajobrazowych. Na przeszkodzie osiągnięcia postulatu „jeden poziom płatności we wszystkich krajach” stoi wielowymiarowa i wieloczynnikowa forma wsparcia rolnictwa w ramach Wspólnoty. Z drugiej strony występuje dążenie do pozostawiania krajom członkowskim dużego marginesu swobody i elastyczności w dysponowaniu instrumentami w ramach I i II filaru WPR, śmielszej alokacji pułapów płatności i ukierunkowanie jej na konkretne cele.
Greta Wołodkowicz, dn. 11.12.2018 r.
Źródło: